پیام ویژه - تجمعات شبانه در میادین شهرها که در ابتدا با هدف حمایت مردمی از نیروهای حافظ امنیت و ایجاد فضای همبستگی در شرایط جنگی شکل گرفت، اکنون به آستانه ۳۰۰ شب رسیده است و به محافلی برای جهت گیری های سیاسی و نفرت پراکنی های سیاسی تبدیل شده از یک سو کشور با جنگ و تهدیدات نظامی درگیر است و از سوی دیگر حملات گسترده و برنامه ریزی شده به مسئولین آفت اداره کشور شده است.
نزدیک به ۳۰۰ شب است که میدان‌ها و خیابان‌های شهرهای ایران به محل تجمع گروه‌هایی از شهروندان تبدیل شده‌اند؛ تجمعاتی که در آغاز قرار بود نمایشی از وحدت ملی و حمایت از کشور در برابر حمله خارجی باشند، اما با گذشت زمان، دست‌کم در برخی نقاط، ماهیت متفاوتی پیدا کرده‌اند. گردهمایی‌هایی که ابتدا با شعار مقابله با دشمن خارجی شکل گرفتند، حالا در مواردی به تریبونی برای حمله به مسئولان داخلی و تسویه‌حساب‌های جناحی تبدیل شده‌اند؛ تا جایی که حتی دستگاه قضایی نیز ناچار به ورود به ماجرا شده است.
بیشتر بخوانید: از قرارگاه بلاغ مبین که در جنگ ۱۲ روزه تشکیل شد، چه می‌دانیم؟/ حدودا ۶۰ هزار مبلغ این قرارگاه در تجمعات میادین حضور دارند/ قرارگاهی برای تبلیغ، تبیین، اعزام مبلغ و «کمک به تاب‌آوری ملت»
تجمعات شبانه چگونه و با چه هدفی شکل گرفتند؟
برای درک فلسفه اولیه شکل‌گیری این تجمعات باید به شرایطی بازگشت که این سیاست در آن شکل گرفت. ایران در حالی با حملات خارجی مواجه شد که هنوز زمان زیادی از اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ نگذشته بود؛ اعتراضاتی که بنا بر آمار رسمی حکومت، در مجموع حوادث دی‌ماه، ۳ هزار و ۱۱۷ جان‌باخته بر جای گذاشت. تجربه اعتراضات سراسری و احتمال تکرار آن در شرایط جنگی، یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های حاکمیت به شمار می‌رفت.
دونالد ترامپ نیز در نخستین پیام خود پس از آغاز حمله نظامی به ایران، در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، آشکارا از مردم ایران خواسته بود تا پایان حملات در خانه بمانند و پس از آن، کنترل حکومت را به دست بگیرند. به این ترتیب، رئیس‌جمهور آمریکا عملاً نشان داده بود که در کنار عملیات نظامی، به تغییر معادلات سیاسی در داخل ایران نیز چشم دوخته است.
در چنین شرایطی، سیاست حضور شبانه حامیان حکومت در میدان‌های شهر اعلام شد. این تجمعات قرار بود از یک سو، تصویری از انسجام داخلی در برابر تهدید خارجی ارائه دهند و از سوی دیگر، با حضور مستمر حامیان حکومت در خیابان‌ها، احتمال شکل‌گیری دوباره اعتراضات سراسری را کاهش دهند.
از نمایش وحدت ملی تا میتینگ سیاسی تندروها
اما این تجمعات به‌تدریج، دست‌کم در بخشی از میدان‌های شهر، از اهداف اولیه خود فاصله گرفتند. تریبون‌هایی که قرار بود محل نمایش همبستگی در برابر دشمن خارجی باشند، در اختیار افرادی قرار گرفتند که از آن‌ها برای حمله به رقبای سیاسی داخلی استفاده می‌کردند؛ رقبایی که از قضا همگی در رأس قوای رسمی کشور قرار دارند.
به این ترتیب، تجمعات شبانه عملاً رنگ‌وبوی میتینگ‌های سیاسی یک جریان تندرو را پیدا کردند؛ جریانی که بدون نیاز به برگزاری تجمع انتخاباتی رسمی، هر شب به تریبون، تجهیزات صوتی، امکانات اجرایی و مخاطبانی دسترسی دارد که می‌تواند از آن‌ها برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند. دامنه این رفتارها چنان گسترش یافت که هفته گذشته، قوه قضاییه از بازداشت یکی از چهره‌های فعال در سازمان‌دهی برخی تجمعات خبر داد.
فارغ از اینکه سرانجام پرونده قضایی این فرد چه خواهد شد و ادعاهای مطرح‌شده درباره او تا چه اندازه در دادگاه اثبات می‌شود، یک نکته قابل‌تأمل است: دستگاه قضایی از انحراف تجمعات و تغییر جهت شعارها به سمت اختلافات داخلی به ستوه آمده است؛ همان پدیده‌ای که اساساً به ماهیت اصلی این تجمعات تبدیل شده است.
هزینه ۳۰۰ شب تجمع؛ چه کسی پول کمپین انتخاباتی تندروها را می‌دهد؟
اما در میانه این بحث‌ها، یک پرسش مهم‌تر نیز وجود دارد که کمتر به آن پاسخ داده شده است: هزینه تجمعات ـ بخوانید کمپین انتخاباتی جریان تندرو ـ را چه کسی می‌پردازد؟
برگزاری مستمر تجمعات شبانه در ده‌ها و صدها نقطه از شهرهای مختلف، بدون امکانات و منابع مالی ممکن نیست. تجهیزات صوتی، جایگاه سخنرانی، نورپردازی، دعوت از مداح و سخنران، پذیرایی، تبلیغات و هماهنگی‌های اجرایی همگی هزینه دارند. وقتی این گردهمایی‌ها برای نزدیک به ۳۰۰ شب ادامه پیدا می‌کنند، پرسش درباره منابع تأمین مالی و نحوه نظارت بر این هزینه‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
اهمیت موضوع زمانی دوچندان می‌شود که برخی از این گردهمایی‌ها نه‌تنها هیچ کمکی به حفظ منافع ملی نمی‌کنند، بلکه به تریبونی برای فحاشی به مقامات رسمی نظام تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، دیگر تنها با این سؤال روبه‌رو نیستیم که هزینه تجمعات از کجا تأمین می‌شود؛ بلکه باید پرسید چرا منابع عمومی و امکانات نهادهای رسمی، مستقیم یا غیرمستقیم، در اختیار فعالیت‌های سیاسی یک جریان خاص قرار گرفته است؟
این پرسش را از سخنگوی وزارت کشور نیز مطرح کردیم، اما توضیحات ارائه‌شده نتوانسته جزئیات روشنی درباره میزان هزینه‌ها، سهم نهادهای مختلف و سازوکار نظارت بر منابع مالی این تجمعات ارائه کند. سخنگوی وزارت کشور تأمین هزینه‌ها را عمدتاً مردمی و خودگردان توصیف کرده است؛ ادعایی که همچنان نیازمند ارائه اطلاعات مالی قابل‌بررسی است.
نقش شهرداری تهران؛ حمایت از تجمعات مردمی یا تبلیغات انتخاباتی؟
در تهران، موضوع ابعاد سیاسی پررنگ‌تری نیز پیدا کرده است. حضور و حمایت شهرداری از برخی برنامه‌ها، هم‌زمان با برجسته شدن چهره علیرضا زاکانی و جریان سیاسی نزدیک به او در فضای این تجمعات، این انتقاد را به وجود آورده است که بخشی از گردهمایی‌های شبانه عملاً کارکرد تبلیغاتی و انتخاباتی پیدا کرده‌اند.
بااین‌حال، درباره میزان هزینه‌های پرداخت‌شده از سوی شهرداری و اینکه چه بخشی از آن مستقیماً به تجمعات اختصاص یافته، اطلاعات مالی شفافی در دسترس نیست. شهرداری تهران در توضیح منابع مالی به رویداد۲۴، از نقش هیأت‌های مذهبی و مجموعه‌های مردمی حرف زده است.
اما این پاسخ، خود پرسش تازه‌ای ایجاد می‌کند: هزینه هیأت‌های مذهبی را چه کسانی تأمین می‌کنند؟
آیا کمک‌های مردمی هزینه این گردهمایی‌ها را تأمین می‌کند یا بخشی از اعتبارات عمومی نیز صرف آن‌ها می‌شود؟ اگر منابع شهرداری‌ها و نهادهای دولتی در اختیار این تجمعات قرار می‌گیرند، چه نهادی بر هزینه‌کرد آن‌ها نظارت دارد؟
هیأت‌های مذهبی با کدام منابع مالی تجمع برگزار می‌کنند؟
امور مساجد، سازمان تبلیغات اسلامی، شهرداری‌ها و سایر نهادهای مذهبی و فرهنگی هر سال بخشی از اعتبارات و حمایت‌های خود را به مساجد و هیأت‌های مذهبی اختصاص می‌دهند. بنابراین، حتی اگر یک تجمع به نام یک هیأت مذهبی و با امکانات آن برگزار شود، همچنان باید روشن شود منابع مورد استفاده آن هیأت از کجا آمده و چه سهمی از حمایت‌های عمومی در برگزاری چنین برنامه‌هایی نقش داشته است.
آیا کمک‌های مردمی هزینه این گردهمایی‌ها را تأمین می‌کند یا بخشی از اعتبارات عمومی نیز صرف آن‌ها می‌شود؟ اگر منابع شهرداری‌ها و نهادهای دولتی در اختیار این تجمعات قرار می‌گیرند، چه نهادی بر هزینه‌کرد آن‌ها نظارت دارد؟ آیا میان حمایت از یک مراسم مذهبی یا ملی با تأمین امکانات برای فعالیت سیاسی و جناحی تفاوتی وجود دارد؟ و اساساً چه کسی باید پاسخ دهد که امکانات عمومی چگونه و با چه مجوزی در اختیار برگزارکنندگان قرار می‌گیرند؟
این پرسش‌ها، در کنار انتقادهای شهروندان درباره ایجاد ترافیک، آلودگی صوتی، استفاده از فضاهای عمومی و برخی شعارهای توهین‌آمیز، ضرورت بررسی نحوه مدیریت و تأمین مالی تجمعات شبانه را بیشتر کرده‌اند.
عضو شورای شهر: هزینه‌کرد خارج از بودجه مصوب قابل پیگیری است
تجمعات شبانه در میدان‌های شهر تهران برگزار می‌شوند و برگزاری چنین برنامه‌هایی در فضاهای عمومی شهری، طبیعتاً با استفاده از برخی امکانات و زیرساخت‌های شهری و در ارتباط با شهرداری تهران و مناطق همراه است. از سوی دیگر، این احتمال وجود دارد که این برنامه‌ها در قالب فعالیت‌های فرهنگی شهرداری تعریف شوند و در گزارش عملکرد فرهنگی مناطق نیز مورد محاسبه قرار گیرند. به همین دلیل، این پرسش مطرح است که هزینه‌های این تجمعات از چه محلی تأمین می‌شوند و آیا در چارچوب ردیف‌های مصوب بودجه فرهنگی شهرداری قرار دارند؟
این موضوع را با یکی از اعضای شورای شهر تهران در میان گذاشتیم. تشکری هاشمی درباره نحوه تأمین هزینه‌های این تجمعات گفت که از محل دقیق تأمین اعتبار آن‌ها اطلاع ندارد، اما شهرداری در حوزه فعالیت‌های فرهنگی بخشی از هزینه برنامه‌ها را پرداخت می‌کند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا هزینه‌کرد شهرداری برای چنین برنامه‌هایی باید در چارچوب بودجه مصوب شورا باشد، تأکید کرد: «اگر این اقدامات در حوزه فعالیت‌های فرهنگی و در چارچوب بودجه‌های شورا انجام شود، طبیعتاً اشکالی ندارد؛ اما اگر هزینه‌ها خارج از ردیف‌های مصوب باشد، قابل پیگیری است.»
این عضو شورای شهر تهران همچنین درباره اصل برگزاری تجمعات شبانه گفت که این گردهمایی‌ها را حرکتی برای دفاع از نظام، انقلاب و کشور می‌داند، اما معتقد است هرگونه سوءاستفاده احتمالی از این تجمعات را نباید به حساب اصل حضور مردم گذاشت.
هاشمی در پایان وعده داد در صورت دریافت اطلاعات بیشتر درباره نحوه تأمین هزینه‌ها، موضوع را بررسی و پیگیری کند.
بااین‌حال، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا امکانات و هزینه‌های مرتبط با تجمعات شبانه در قالب ردیف‌های مصوب فرهنگی شهرداری تأمین می‌شوند؟ آیا این برنامه‌ها در گزارش عملکرد فرهنگی مناطق شهرداری ثبت می‌شوند؟ پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند شفاف‌سازی درباره محل تأمین اعتبار، نحوه هزینه‌کرد و عملکرد فرهنگی مناطق شهرداری تهران است.
روایت یکی از برگزارکنندگان تجمعات شبانه از اهداف و هزینه‌های این گردهمایی‌ها
برای بررسی این مسائل، از جمله اهداف اولیه تجمعات، احتمال انحراف آن‌ها، نقش نهادهای مذهبی در تأمین هزینه‌ها و ضرورت نظارت بر برگزارکنندگان، با سیدمحمدمهدی طباطبایی، مسئول یکی از هیأت‌هایی که در تمام این ماه‌ها نقش برگزارکننده تجمعات شبانه در مشهد را بر عهده داشته، گفت‌وگو کردیم. او می‌گوید هدف تجمعات، جلوگیری از آشوب داخلی بوده و به این هدف هم رسیده است.
طباطبایی، مسئول هیأت غدیریون، درباره برگزاری تجمعات شبانه که نزدیک به ۳۰۰ شب از آغاز آن‌ها می‌گذرد و انتقادهایی که نسبت به انحراف برخی از این تجمعات از اهداف اولیه و توهین به مسئولان کشور مطرح شده است، گفت: «دیدگاه‌های مختلفی در جامعه وجود دارد و این دیدگاه‌ها در تجمعات نیز خودشان را نشان می‌دهند. چیزی که بیش از هزینه و انحراف تجمعات جای نگرانی دارد، نفوذ در میان مسئولان و افرادی است که در موقعیت‌های تأثیرگذار قرار دارند.»
او منظور خود را از نفوذ شرح داد و از ناتوی فرهنگی، کودتای فرهنگی و تهاجم فرهنگی حرف زد و از اینکه «برخی استادان دانشگاه‌ها و مسئولان دانشگاهی که اخراج شده بودند اما دوباره به کار برگشته‌اند»، ابراز نارضایتی کرد.
مسئول هیأت غدیریون: حتی اگر کمک‌هزینه‌ای هم پرداخت شود، مبلغ زیادی نیست
طباطبایی درباره منابع مالی برگزاری تجمعات شبانه می‌گوید: «افرادی که در این تجمعات حضور پیدا می‌کنند و شب‌ها در میدان‌ها فعالیت دارند، زحمت می‌کشند. حتی اگر کمک‌هزینه‌ای هم به آن‌ها پرداخت شود، به نظر من باز هم در برابر زمانی که صرف می‌کنند، مبلغ زیادی نیست. این‌طور نیست که تصور کنیم مبالغ میلیاردی به افراد پرداخت می‌شود.»
وی درباره انتقادهایی که نسبت به نفرت‌پراکنی و توهین به مقامات رسمی کشور در این تجمعات مطرح می‌شود، اظهار کرد: «افرادی که چنین انتقادهایی مطرح می‌کنند، بعضاً کسانی هستند که با نظام و انقلاب مخالف‌اند. کسی که مدت زیادی در میدان حضور پیدا می‌کند و برای برگزاری این تجمعات وقت می‌گذارد، طبیعتاً زحمت می‌کشد.»
طباطبایی در ارزیابی میزان موفقیت این تجمعات در رسیدن به اهداف اولیه‌شان گفت: «اگر بخواهیم آرمانی و ایده‌آل نگاه کنیم، هیچ هدفی صددرصد محقق نمی‌شود. اما این تجمعات در مسیر اهداف مورد نظر اثرگذار بوده‌اند و توانسته‌اند روشنایی و شور اجتماعی ایجاد کنند.»
تجمعات شبانه هم مثل دیگ زودپز به سوپاپ نیاز دارند!
طباطبایی درباره احتمال سوءاستفاده مالی از تجمعات و ضرورت نظارت بر عملکرد برگزارکنندگان اظهار کرد: «احتمال سوءاستفاده خیلی کم است، اما طبیعتاً باید مراقبت‌هایی وجود داشته باشد. دستگاه‌هایی مانند وزارت اطلاعات، اطلاعات سپاه و نیروی انتظامی باید در موارد لازم مراقبت کنند و اگر جایی لازم بود، مداخله متناسب انجام شود.»
وی افزود: «همان‌طور که یک دیگ زودپز سوپاپ دارد، این تجمعات هم باید در چارچوبی مدیریت شوند که از مسیر اصلی خارج نشوند.»
برگزارکننده تجمعات شبانه: آغاز این تجمعات با موضوع امنیت داخلی بود
او در توضیح هدف اولیه شکل‌گیری تجمعات شبانه گفت: «آغاز این تجمعات با موضوع امنیت داخلی بود. ما در شرایطی قرار داشتیم که با تهدید خارجی مواجه بودیم و در داخل نیز با معترضان و افرادی که ممکن بود دست به آشوب و اغتشاش بزنند، روبه‌رو بودیم. در ابتدا بحث امنیت داخل شهرها مطرح بود و بعد از آن، حمایت مردمی از نیروهای حافظ امنیت نیز اهمیت پیدا کرد.»