پیام ویژه - شفقنا / عربی ۲۱ نوشت: پیامدهای سیاستهای اسرائیل در داخل و خارج همچنان بر پدیده مهاجرت دانشگاهیان و هشدارهای دانشمندان برجسته تأثیر میگذارد؛ هشدارهایی که نشان میدهند خطری پنهان و رو به افزایش، آینده پژوهش علمی در اسرائیل را تهدید میکند.
به گزارش عربی ۲۱، «ایتان میلیتس»، از بنیانگذاران و مدیران شرکتهای فناوری و مدیر توسعه و بازاریابی شرکت رافائل، که دارای مدرک کارشناسی ارشد علوم از مؤسسه تخنیون و دانشگاه استنفورد است، گفت: «پژوهش دانشگاهی در اسرائیل وارد مرحلهای بحرانی شده است؛ زیرا خطرهای پیشِ روی آن به دلیل افزایش پدیده مهاجرت نخبگان، همچنین انزوای جهانی و فشارهای سیاسی، در حال افزایش است؛ با وجود اینکه دادههای انباشته نشان میدهند بسیاری از دانشگاههای اسرائیلی در رتبهبندیهای جهانی پژوهش جایگاههای بالایی دارند و از کمکهزینههای پژوهشی قابلتوجهی برخوردارند.»
خسارتهای پیدرپی
میلیتس طی یادداشتی نوشت: «افزایش مهاجرت دانشگاهیان به خارج ادامه دارد؛ در حالی که پژوهشگران جوان اسرائیلی نگرانی خود را ابراز میکنند، تأمین مالی محافل دانشگاهی با تهدید سیاسی مواجه است و دانشمندان برجسته در این زمینه هشدارهایی مطرح میکنند. همه این موارد به یک نتیجه منتهی میشود: وضعیت محافل دانشگاهی اسرائیل در خطر است.»
وی افزود: وضعیت دانشگاهی مانند دیگر پدیدهها با دو روش سنجیده میشود: شاخصهای انباشته که تحولات گذشته را منعکس میکنند، و شاخصهای فعلی که وضعیت کنونی را نشان میدهند.
این مدیر شرکت فناوری اسرائیلی اشاره کرد: «شاخصهای انباشته، خلاصهای از اعتباری هستند که طی دههها ساخته شدهاند؛ به همین دلیل بهآرامی تغییر میکنند و واکنش آنها با تأخیر همراه است. اما شاخصهای فعلی شبیه گزارش فصلی سود و زیان هستند؛ زیرا فعالیتهای جاری را ثبت میکنند و بهسرعت واکنش نشان میدهند.
بیشتر شواهد مربوط به ثبات محافل دانشگاهی اسرائیل در دسته نخست قرار میگیرند؛ در حالی که شواهد مربوط به مشکلات و رنجهای آن در دسته دوم قرار دارند.»
در گزارشی که مؤسسه تخنیون در ماه مه منتشر کرده، آمده است: «شاخصهای پژوهشی، مانند کمکهزینههایی که دانشگاهها و پژوهشگران اسرائیلی دریافت میکنند، انتشارات علمی و همکاریهای بینالمللی، نسبتاً پایدار هستند؛ اما محافل دانشگاهی اسرائیل با “خصومت فزایندهای” روبهرو شدهاند.»
این گزارش افزود: «در رتبهبندی شانگهای بهترین دانشگاههای جهان در سال ۲۰۲۵، سه مؤسسه دانشگاهی اسرائیلی شامل دانشگاه عبری اورشلیم، دانشگاه تلآویو و مؤسسه تخنیون، در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر از میان دهها هزار مؤسسه دانشگاهی در سراسر جهان قرار گرفتند.
محافل دانشگاهی اسرائیل تعداد زیادی کمکهزینه دریافت میکنند، بهویژه از طریق برنامه پژوهشی اروپایی “هورایزن”، به ارزش ۱.۱ میلیارد یورو در فاصله سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴؛ هرچند بیشتر این کمکها پیش از جنگ غزه ارائه شده بود.
وی افزود: «دانشگاه عبری، دانشگاه بنگوریون و مؤسسه تخنیون نیز کاهش شدیدی در همین شاخص ثبت کردهاند. این افت به دو دلیل اصلی نسبت داده میشود: نخست اینکه در جریان جنگ ۱۲ روزه میان اسرائیل و ایران، دو موشک ایرانی به مؤسسه وایزمن اصابت کرد که منجر به تعطیلی حدود ۵۲ آزمایشگاه، توقف یکچهارم فعالیتهای پژوهشی و خروج ۶۰ درصد از پژوهشگران بینالمللی آن شد. دانشگاه بنگوریون نیز تحت تأثیر قرار گرفت.»
میلیتس در ادامه گفت: «علاوه بر کاهش تعداد مقالات منتشرشده، خطر افت کیفیت نیز وجود دارد. گزارش وضعیت علوم منتشرشده از سوی آکادمی ملی علوم، به دشواریهای انتشار مقالات اسرائیلی در مجلات و پایگاههای علمی بینالمللی، لغو بیشتر کنفرانسهای بینالمللی که قرار بود در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ در اسرائیل برگزار شوند، و کاهش همکاریهای بینالمللی اشاره میکند.»
ویی تأکید کرد: «آسیبهای تحریم دانشگاهی علیه اسرائیل تنها به مؤسسات محدود نمیشود، بلکه خود پژوهشگران را نیز دربر میگیرد. حتی پروفسور آهارون چِخانُوِر، برنده جایزه نوبل، با لغو دعوت برای سخنرانی در اروپا مواجه شد؛ همچنین پژوهشگران برجسته به مدت دو سال به کنفرانسهایی در خارج دعوت نشدهاند.
بنابراین پژوهشگران اسرائیلی از فضای تحریم، و رد همکاری با آنها در سطح جهانی، مصونیت شخصی ندارند. با این حال، تاکنون هیچ رقم دقیق و نهایی درباره تعداد استنادهای علمی در سال ۲۰۲۵ منتشر نشده است.
میانگین تعداد استنادهای علمی به پژوهشگران اسرائیلی در مقایسه با سطح بالای گذشته کاهش یافته است؛ آن هم به دلایل ساختاری، همزمان با افزایش مداوم شمار کسانی که اسرائیل را ترک میکنند. در سال ۲۰۲۵ میلادی حدود ۶۹٬۳۰۰ نفر از اسرائیل خارج شدند و تنها حدود ۱۸٬۸۰۰ نفر بازگشتند؛ یعنی کمتر از یکسوم تعداد مهاجران. تعداد بازگشتکنندگان پایینترین سطح در یک دهه اخیر است. بر اساس مرکز تاوب، مهاجرت خالص منفی اسرائیلیها ۴۲ درصد افزایش یافته و در میان افراد خارجشده، سهم قابلتوجهی را دانشگاهیان تشکیل میدهند.»
مطالعهای که توسط ایتای آتر، نیتای برگمن و دورون زامیر از دانشگاه تلآویو انجام شد، توزیع شغلی مهاجران در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ را بررسی کرد. در این مدت ۹۴۹ پزشک، همچنین صدها دارنده مدرک دکتری در رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات (STEM)، و ۲۱ هزار اسرائیلی دارای مدرک کارشناسی از اسرائیل خارج شدند؛ از میان آنها ۷۴۰۰ نفر فارغالتحصیل رشتههای علمی بودند. بیش از سهچهارم این افراد زیر ۴۰ سال سن داشتند؛ موضوعی که نشان میدهد سرمایه انسانیِ متکی بر تولید علمی آینده اسرائیل در حال کاهش است.
تعداد دانشگاهیان اسرائیلی که هر سال برای دورههای پسادکتری و آموزشهای تکمیلی به خارج از اسرائیل میروند، بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پژوهشگر و پزشک است؛ بیشتر آنها به مؤسسات پیشرو در آمریکا و اروپا میروند.
از آنجا که خروج یک پژوهشگر جوان بر مقالات علمی و کمکهزینههای پژوهشی آینده تأثیر منفی میگذارد، آسیب واقعی این روند پس از چند سال آشکار خواهد شد و در حال حاضر در شاخصها بهطور کامل دیده نمیشود. اگر این روند ادامه یابد، تأثیر آن بر بهرهوری پژوهشی طی ۵ تا ۱۰ سال آینده نمایان خواهد شد.»