پیام ویژه - اکو ایران / متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
زبان مبهم تفاهمنامه ایران و آمریکا، تلاشها برای برقراری توافق دائمی را دچار اختلال میکند.
شامگاه روز شنبه و و بامداد یکشنبه تبادل آتش شبانه میان ایالات متحده و ایران در خلیج فارس ادامه پیداا کرد و دو طرف دیگری را به نقض توافق موقتِی متهم کردند که طی کمتر از دو هفته پس از امضای آن به شکل فزایندهای متزلزل شده است.
در انتظار روزهای آینده جهنمی
به نوشته خبرگزاری رویترز، کمی پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، هشدار داد که ممکن است «از نظر نظامی کار را تمام کند»، ایران اوایل روز یکشنبه موشکها و پهپادهایی را به سمت سایتهای نظامی ایالات متحده در کویت و بحرین شلیک کرد. ارتش ایالات متحده پیش از این اعلام کرده بود که ساعاتی پس از حمله به یک نفتکش در تنگه هرمز، دوباره به ایران حمله کرده است.
قرار بود توافق موقت ۱۴ مادهای ایران و آمریکا، جنگی را که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز کرده بودند، متوقف کند و تنگه هرمز را برای کشتیرانی بازگشایی کند، و مذاکرات در مورد مسائل اساسیتری مانند برنامه هستهای ایران ادامه داشته باشد.
شنبه شب، ترامپ در شبکههای اجتماعی نوشت: »ممکن است زمانی فرا برسد که دیگر نتوانیم منطقی باشیم و مجبور شویم کاری را که با موفقیت آغاز کردهایم، به صورت نظامی به پایان برسانیم. اگر این اتفاق بیفتد، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت!» حدود یک ساعت پس از پست ترامپ، ارتش کویت اعلام کرد که پدافند هوایی این کشور در حال واکنش به حملات موشکی و پهپادی «خصمانه» است، در حالی که به گفته وزارت کشور بحرین، آژیرها در این کشور به صدا درآمدند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که نیروهای دریایی و هوایی این کشور در پاسخ به حملات اخیر آمریکا علیه ایران، عملیات موشکی و پهپادی را علیه پایگاههای نظامی آمریکا در کویت و بحرین آغاز کردهاند. سپاه پاسداران در بیانیهای اعلام کرد که حملات آمریکا آتشبس را نقض کرده و «منجر به توقف کامل تمام فرآیندهای دیپلماتیک خواهد شد». فرماندهی نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرد که پایگاههای آمریکایی در منطقه «در روزهای آینده جهنمی را تجربه خواهند کرد».
فرماندهی مرکزی ایالات متحده پیش از این اعلام کرده بود که نیروهایش پس از حمله یک پهپاد [به ادعای آنها] ایرانی به یک نفتکش با پرچم پاناما در روز شنبه، حملات جدیدی انجام دادهاند. فرماندهی مرکزی در بیانیهای اعلام کرد: «به ایران فرصتی داده شد تا به توافق آتشبس احترام بگذارد، اما تصمیم گرفت این کار را نکند». این بیانیه افزود که حملات آنها «در پاسخ مستقیم به تجاوز مداوم ایران به کشتیرانی تجاری» بوده و تأسیسات نظارتی، ارتباطی، پدافند هوایی، انبار پهپاد و مینگذاری نظامی ایران را هدف قرار داده است.
رسانههای ایرانی اعلام کردند که صدای انفجارهایی در سیریک در جنوب ایران شنیده شده است. سپاه پاسداران اعلام کرد: «شلیکهای کورکورانه آمریکا به سیریک، تسلط ما بر تنگه هرمز را از بین نخواهد برد. اما شلیکهای ما به سوی متخلفان، مسیر عبور آزاد را به بقیه کشتیها یادآوری خواهد کرد». حمله روز شنبه به نفتکشها در این تنگه، پس از حملهای به یک کشتی باری در روز پنجشنبه رخ داد که باعث تشدید تنشهای اخیر شد.
بازگشت دومینویی درگیری؟
در همین رابطه، حسن احمدیان، دانشیار دانشگاه تهران، به الجزیره گفت که این حملات میتواند باعث ایجاد دومینویی از حملات بین آمریکا و ایران شود. او به الجزیره گفت: «من فکر میکنم ما آماده تشدید تنش هستیم زیرا بدیهی است که ایرانیها تلافی خواهند کرد». احمدیان استدلال کرد که ماده ۵ تفاهمنامه میگوید که «ایران ترتیبات عبور ایمن کشتیهای تجاری را به مدت ۶۰ روز انجام خواهد داد» و پس از آن، «ایران و عمان ترتیبات را انجام خواهند داد. و اکنون، ایالات متحده خواهان ترتیبات متفاوتی برخلاف تفاهمنامهای است که خود امضا کرده است. چیزی که ما میبینیم این است که ایالات متحده در تلاش است تا راهی برای خروج از این تفاهمنامه پیدا کند، در حالی که ایران را به پایان مفاد آن ملزم میکند».
او گفت که ایالات متحده همین کار را در لبنان با میانجیگری یک توافقنامه چارچوب جدید انجام داده است. احمدیان افزود که ایرانیها «از این موضوع دست نخواهند کشید. آنها میخواهند فقط کشتیهای تجاری از تنگه عبور کنند، بنابراین هر کشتی که هماهنگ نباشد، ممکن است نظامی باشد و ممکن است حامل تجهیزات نظامی باشد. ایرانیها این را نمیخواهند. منطقی پشت اصرار ایران وجود دارد که باید عبور امن توسط آنها ترتیب داده شود و فقط کشتیهای تجاری باید برای دو ماه در آنجا باشند. بنابراین، من تصور نمیکنم که ایرانیها متوقف شوند و اگر ایالات متحده به تشدید تنش ادامه دهد، آنها در واقع تشدید تنش میکنند».
عباس اصلانی، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه، هم معتقدست ایالات متحده و ایران هر دو در تلاشند تا دیدگاه خود را در مورد چگونگی سیستم ترانزیت جدید تنگه هرمز بیان کنند. او به الجزیره گفت: «تهران معتقد است که ایالات متحده با تلاش برای تعیین یک کریدور متفاوت برای ترانزیت کشتیها و نفتکشهایی که قرار بود از یک مسیر مشخص عبور کنند، مفاد تفاهمنامه را نقض میکند». او خاطرنشان کرد که ایران «برای تعیین ترتیبات جدید» با عمان مذاکره کرده و قصد دارد با کشورهای منطقه نیز صحبت کند.
به گفته اصلانی: «اما ایالات متحده اکنون میخواهد کشورهای منطقه را تحت فشار قرار دهد و از زور برای فشار آوردن به ایران استفاده کند تا وضع موجود در تنگه هرمز را تغییر دهد و آن را به وضعیت قبل از جنگ بازگرداند، و ایران اصرار دارد که این وضعیت نمیتواند به وضع موجود قبلی بازگردد [و] یک واقعیت جدید و یک تنگه جدید متولد شده است.به همین دلیل است که دو طرف در رابطه با داراییهای استراتژیک ایران در حال قدرتنمایی هستند. این بسیار مهم است زیرا کنار گذاشتن چنین اهرم استراتژیکی میتواند خطرات وجودی برای کشور ایجاد کند».
به گفته اصلانی، ایران نشان داده که نمیتواند «اهرم استراتژیک» خود در تنگه هرمز را رها کند، زیرا این امر کشور را در معرض حملات بیشتر قرار میدهد. اصلانی به الجزیره گفت: «ایران [تنگه] را به عنوان اهرمی... برای جلوگیری از تکرار هر دور جدیدی از تجاوز علیه کشور میبیند». اصلانی افزود، دولت ترامپ در تلاش است تا وضعیت را در آبراه کلیدی خلیج فارس تغییر دهد، چیزی که «برای تهران غیرقابل قبول است» و ایالات متحده با تلاش برای ایجاد «کریدور متفاوت» در تنگه هرمز، تفاهمنامه را نقض میکند.
تکرار الگو در هرمز
در پی درگیریهای اخیر، رسول سردار عطاس، گزارشگر الجزیره، هم نوشت: ما شاهد یک الگو هستیم. از زمان امضای یادداشت تفاهم در سوئیس، این دومین باری است که این دو طرف به صورت نظامی با هم درگیر میشوند و البته این موضوع نگرانیها و سوالاتی را در مورد آینده این یادداشت تفاهم و همچنین در مورد آینده مذاکرات جاری ایجاد میکند.
اکنون برای هر دو کشور یک معضل وجود دارد. برای ایالات متحده، حفظ تنگه هرمز برای ثبات جهانی، قیمت نفت و البته کاهش تنشهایی که در کشورهای خلیج فارس نیز در حال افزایش است، بسیار مهم است.
از سوی دیگر، برای ایران، تنگه هرمز تقریباً تنها اهرم فشاری است که در مذاکرات جاری دارد. و ایرانیها معتقدند اگر اجازه دهند این کشور دور زده شود، بزرگترین اهرم فشار خود را از دست خواهند داد و این امر به طور قابل توجهی دست ایرانیها را در میز مذاکره تضعیف خواهد کرد. به همین دلیل است که آنها میگویند آمادهاند برای حفظ کنترل خود بر تنگه هرمز بجنگند.
معضل زبان مبهم تفاهمنامه
نیویورکتایمز هم در گزارشی به این نکته اشاره داشته که زبان مبهم توافق ایران و آمریکا، تلاشهای صلح را مختل میکند. بر اساس این گزارش، این توافق از ایران خواسته بود که برای عبور کشتیها از تنگه هرمز «ترتیباتی اتخاذ کند». ایران این را به این معنی تفسیر کرده که میتواند مسیرهای کشتیها را تعیین کند. با این حال، به نظر میرسد ابهامات موجود در زبانی که مذاکرهکنندگان آمریکایی در توافق آتشبس موقت خود با ایران با آن موافقت کردند، کمتر از دو هفته پس از امضای توافق، دوباره آنها را آزار میدهد. این موضوع از افزایش درگیریها طی ۷۲ ساعت گذشته، که از روز پنجشنبه با حمله به یک کشتی کانتینری در حال عبور از تنگه هرمز، آغاز شد، کاملاً مشخص است.
در یادداشت تفاهمی که دو طرف بر سر آن توافق کردند، از ایران خواسته شده که «با استفاده از تمام تلاشهای خود، تمهیداتی را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری» از تنگه هرمز به مدت ۶۰ روز فراهم کند. نکته مهم این است که «ترتیبات» و «تمام تلاشها» تعریف نشده باقی مانده است.
به نظر میرسد ایران این متن را به این معنی تفسیر کرده که میتواند تعیین کند کشتیها باید کدام مسیر را طی کنند. ساعاتی قبل از حمله به کشتی کانتینری، ایران به کشتیها هشدار داده بود که تنها مسیر عبور از تنگه از طریق آبهای این کشور است و سعی داشت مانع از استفاده کشتیها از مسیر جایگزین مورد حمایت ایالات متحده در ضلع جنوبی تنگه که در امتداد خط ساحلی عمان قرار دارد، شود.
به گفته نیکول گراجوسکی، استادیار مرکز مطالعات بینالمللی در دانشگاه علوم سیاسی پاریس: «توافق موقت «عمدا بر زبان انعطافپذیری تکیه داشت زیرا احتمالاً تنها راه عبور از خط پایان بود. اما انعطافپذیری فقط زمانی معتبر است که هر دو طرف معانی مشابهی را به مفاد مبهم یکسان نسبت دهند». او افزود، ابهام توافق موقت باعث شده است که هر دو طرف سعی کنند حقایق میدانی را به نفع خود تعریف کنند، قبل از اینکه هرگونه عدم قطعیتی در توافق نهایی حل شود.
مکث تاکتیکی یا اصل دائمی؟
به گفته گرگوری برو، تحلیلگر ارشد گروه اوراسیا، ایران در تلاش است بسنجد که تا چه حد میتواند نفوذ خود را بر تنگه افزایش دهد. او گفت: «اگر یک اقدام نظامی حداقلی برای بستن مسیر عمان و انتقال کشتیها به مسیرهایی که ایران میتواند کنترل کند، کافی است، چرا به آن فرصت ندهیم؟ تا زمانی که ایران مطمئن باشد که ایالات متحده به اقدامات تهاجمیتر باز نخواهد گشت، خطرات کم است».
ایالات متحده اواخر جمعه در تلافی حمله به کشتی باری، به انبارهای موشک و پهپاد و تأسیسات رادار ساحلی ایران حمله کرد. ساعاتی بعد، بحرین گزارش داد که مورد حمله پهپادهای ایرانی قرار گرفته است. این کشمکش، توقف شکننده در جنگ بین دو طرف را تهدید میکند، حتی در حالی که قرار است آنها بسیاری از اختلافات خود را - و ابهامات توافق اولیه - در میز مذاکره حل و فصل کنند.
همچنین این موضوع، ادعاهای اخیرا مطرح شده توسط جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا را که گفته بود کانالی بین ارتشهای ایران و آمریکا با هدف کاهش تنش ایجاد شده، زیر سوال میبرد. این در حالی است که حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ایجاد هرگونه خط تلفن ویژه در مورد تنگه هرمز را تکذیب کرد.
مقامات ایرانی، اظهار داشتهاند که پس از جنگ، این کشور ترافیک تنگه هرمز را مدیریت خواهد کرد، اگرچه برخی از مقامات گفتهاند که این کار را با همکاری عمان، که در آن سوی تنگه قرار دارد، انجام خواهند داد. ایران حق خود را برای دریافت هزینه از کشتیها برای عبور از این آبراه اعلام کرده و گفته که این هزینهها عوارض نخواهند بود، بلکه هزینههایی برای خدمات نامشخص خواهند بود.
این موضع ایالات متحده کاملاً مخالف است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، این هفته گفت که «هیچ کشوری» نمیتواند برای عبور کشتیها از این تنگه هزینه دریافت کند. با این حال، متن توافقنامه موقت فقط عبور آزاد از این تنگه را به مدت ۶۰ روز تضمین میکند. به گفته گراجوسکی، واشنگتن «حمل و نقل رایگان» را به عنوان یک اصل دائمی در نظر میگیرد، در حالی که تهران معافیت ۶۰ روزه را یک مکث تاکتیکی میداند که فقط برای رسیدن به توافق پذیرفته است.