پیام ویژه - مهر /محدودیت گاز، صنایع را به سمت سوخت جایگزین میبرد؛ اما آمادگی کارخانهها و پیامدهای این تغییر برای هوای کلانشهرها نیازمند بررسی است.
افزایش مصرف گاز در روزهای سرد، صنایع را با پرسشی فراتر از تأمین انرژی روزانه روبهرو میکند؛ اینکه در صورت محدود شدن گاز، تا چه اندازه برای ادامه تولید آمادهاند و استفاده از سوخت جایگزین چه پیامدهایی برای هزینه تولید، ایمنی و کیفیت هوا خواهد داشت. این پرسش برای صنایع گازبر اهمیت بیشتری دارد؛ واحدهایی که وابستگی بالای آنها به گاز، تغییر سوخت یا کاهش مصرف را به تصمیمی پیچیده تبدیل میکند. در مجاورت کلانشهرها نیز ضرورت کنترل آلودگی هوا، بر حساسیت این تصمیم میافزاید.
تازهترین اطلاعات اعلامشده از سوی شرکت ملی گاز ایران نشان میدهد مصرف گاز در بخش خانگی طی ۲۴ ساعت گذشته به ۴۸۱ میلیون مترمکعب رسیده است. همچنین تولید روزانه گاز کشور ۷۰۹ میلیون مترمکعب اعلام شده که ۶۸ درصد آن در بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء مصرف شده است. این سهم بالا، ضرورت مدیریت مصرف را برجسته میکند؛ بهویژه آنکه مطابق اعلام این شرکت، امسال سالی استثنایی و بسیار دشوار در تأمین گاز است و ۱۱ استان کشور در معرض تنش گازی قرار دارند.
صنایع گازبر؛ محدودیتی فراتر از خاموش شدن مشعلها
افزایش مصرف گاز برای گرمایش، میتواند تأمین انرژی بخش تولید را تحت فشار قرار دهد. با این حال، آثار محدودیت گاز برای همه صنایع یکسان نیست. در برخی واحدها، گاز عمدتاً برای تولید حرارت مصرف میشود، اما در بخشی از صنایع، علاوه بر تأمین انرژی، در فرایند تولید یا بهعنوان خوراک نقش دارد. بنابراین، نمیتوان برای تمام واحدهای صنعتی نسخهای یکسان پیچید یا فرض کرد که با تأمین گازوئیل و نصب مخزن، مسئله وابستگی آنها به گاز برطرف میشود.
در زنجیرههایی مانند فولاد، سیمان، شیشه، کاشی و سرامیک و برخی فعالیتهای پتروشیمی، ماهیت مصرف گاز و امکان جایگزینی آن متفاوت است. حتی میان واحدهای یک رشته صنعتی نیز فناوری، تجهیزات و شرایط بهرهبرداری یکسان نیست. محدودیت ناگهانی انرژی، بسته به نوع فرایند، میتواند موجب کاهش تولید، توقف خط، افت کیفیت محصول یا افزایش زمان و هزینه راهاندازی مجدد شود. از این رو، اطلاعرسانی بهموقع درباره محدودیت احتمالی، برای تنظیم برنامه تولید و جلوگیری از خسارت اهمیت دارد.
شرکت ملی گاز اعلام کرده است تنش تأمین گاز در استانهای مازندران، گلستان و خراسان شمالی گستردهتر خواهد بود. این هشدار، ضرورت هماهنگی پیشگیرانه با واحدهای صنعتی را افزایش میدهد. صنایع باید متناسب با شرایط منطقه و ویژگیهای فرایند خود، سناریوهای مختلف محدودیت را بررسی کنند؛ از کاهش کنترلشده مصرف و جابهجایی زمان برخی فعالیتها گرفته تا انجام تعمیرات برنامهریزیشده، در مواردی که چنین امکانی وجود دارد. تصمیمگیری پس از افت فشار یا قطع گاز، فرصت مدیریت کمهزینهتر را محدود میکند.
در این میان، ارزیابی آمادگی صنایع نباید صرفاً به دریافت فهرستی از واحدهای دارای سوخت دوم محدود شود. پرسش اصلی این است که کدام واحد، با چه سطحی از تولید و برای چه مدتی میتواند بدون گاز فعالیت کند. پاسخ دقیق به این پرسش، مستلزم شناخت محدودیتهای فنی، موجودی واقعی سوخت، امکان تأمین مجدد و الزامات زیستمحیطی است؛ اطلاعاتی که باید پیش از تشدید سرما جمعآوری و راستیآزمایی شود.
سوخت دوم؛ از ظرفیت مخزن تا آمادگی واقعی کارخانه
وجود مخزن سوخت، بهتنهایی نشانه آمادگی کارخانه برای عبور از روزهای اضطراری نیست. ممکن است واحدی ظرفیت ذخیرهسازی داشته باشد، اما مشعلها، خطوط انتقال یا تجهیزات کنترلی آن برای تغییر سوخت آماده نباشد. همچنین ظرفیت اسمی مخزن با موجودی قابلاستفاده تفاوت دارد. برای سنجش آمادگی، باید مشخص شود سوخت ذخیرهشده در بار تولید معین چند روز کفایت میکند و آخرین آزمایش عملی تغییر سوخت چه زمانی انجام شده است.
تأمین مجدد نیز به اندازه ذخیره اولیه اهمیت دارد. اگر محدودیت گاز طولانی شود، کارخانه باید بتواند پیش از کاهش ذخایر، سوخت موردنیاز را دریافت کند. ظرفیت حمل و تخلیه، شرایط دسترسی به واحد و احتمال اختلال ناشی از برف و یخبندان، بر قابلیت اتکای این برنامه اثر میگذارد. از سوی دیگر، تخصیص و تحویل سوخت باید متناسب با امکان مصرف واقعی باشد تا ذخیرهسازی، بدون آمادگی تجهیزات یا مجوزهای لازم، بهاشتباه معادل تضمین تداوم تولید تلقی نشود.
ایمنی مخازن نیز بخش جداییناپذیر این آمادگی است. بازرسی فنی، پیشگیری از نشت، تجهیزات اطفای حریق، سلامت اتصالات و آموزش کارکنان باید پیش از بهرهبرداری اضطراری بررسی شود. تغییر سوخت در شرایط فشار تولید، نباید به کنار گذاشتن دستورالعملهای ایمنی منجر شود. هزینههای نگهداری و آمادهسازی نیز باید در محاسبات واحدها دیده شود؛ زیرا سوخت جایگزین تنها یک محموله خریداریشده نیست، بلکه به زنجیرهای آماده برای دریافت، ذخیره و مصرف ایمن نیاز دارد.
برای برخی صنایع نیز استفاده از سوخت دوم، تنها بخشی از نیاز انرژی را پوشش میدهد و جایگزین کامل گاز نیست. در این واحدها، برنامه اضطراری باید بر امکان کاهش کنترلشده تولید و حفاظت از تجهیزات حساس متمرکز باشد. شفاف شدن این تفاوتها به دستگاههای مسئول کمک میکند تصمیمهای اجرایی را بر پایه توان واقعی صنایع تنظیم کنند، نه بر مبنای تصور یکسان از قابلیت تغییر سوخت در همه کارخانهها.
هوای کلانشهرها؛ مرز حساس تصمیمهای اضطراری
استفاده از سوخت جایگزین در صنایع، بهویژه در پیرامون کلانشهرها، باید با ملاحظات کیفیت هوا همراه باشد. نوع و کیفیت سوخت، فناوری احتراق، وضعیت نگهداری تجهیزات و کارایی سامانههای کنترل آلایندگی، بر میزان انتشار اثر میگذارد. گازوئیل و نفتکوره نیز ویژگیهای یکسانی ندارند و نباید پیامدهای مصرف آنها را مشابه دانست. هر تصمیم باید متناسب با مشخصات واحد صنعتی، موقعیت استقرار و شرایط جوی منطقه اتخاذ شود.
در روزهای پایداری جو و وارونگی دما، ظرفیت پراکندگی آلایندهها کاهش مییابد و حساسیت نسبت به انتشار صنعتی بیشتر میشود. البته آلودگی هوای کلانشهرها حاصل مجموعهای از منابع است و نمیتوان بدون دادههای معتبر، سهم مشخصی به یک صنعت یا نوع سوخت نسبت داد. با این حال، این پیچیدگی نباید مانع پایش مستمر خروجی صنایع، نظارت بر سوخت تحویلی و اجرای الزامات زیستمحیطی شود. حفظ تولید و حفاظت از سلامت عمومی باید همزمان دنبال شوند.
در سوی دیگر این زنجیره، صرفهجویی در مصرف گاز میتواند فشار بر تأمین انرژی را کاهش دهد. شرکت ملی گاز اعلام کرده است اگر مشترکان دمای محیط خانه خود را یک درجه کاهش دهند، معادل تولید گاز یک فاز پارس جنوبی صرفهجویی میشود. این برآورد نشان میدهد اقدامهای کوچک، در صورت همراهی گسترده، ظرفیت اثرگذاری دارند؛ هرچند کاهش مصرف خانگی بهتنهایی تضمینکننده رفع همه محدودیتهای صنعتی نیست و جای برنامهریزی زیرساختی را نمیگیرد.
تنظیم متعادل دمای ساختمانها، جلوگیری از اتلاف گرما با رعایت تهویه ایمن و مدیریت گرمایش فضاهای اداری میتواند بخشی از این مشارکت باشد. همزمان، صنایع نیز باید کاهش اتلاف انرژی، تنظیم فرایندها و نگهداری تجهیزات را جدی بگیرند. عبور از زمستان، نه با اتکای صرف به ذخایر سوخت مایع ممکن است و نه با انتقال تمام مسئولیت به مصرفکنندگان. آمادگی واقعی کارخانهها، هماهنگی در تأمین سوخت و نظارت محیطزیستی، شرط حفظ تولید بدون تحمیل فشار بیشتر بر هوای کلانشهرهاست.